Ποιος μίλησε πρώτη φορά για το φάρμακο στην αρχαία Ελλάδα;

Το γεγονός ότι κάποια φυτά ενώ ήταν δηλητηριώδη μπορούσαν να σώσουν ζωές, έκανε τον Όμηρο να πρωτοεμφανίσει στην ανθρωπότητα τη λέξη Φάρμακον. Η σημασία της λέξης αυτής των Ομηρικών επών σημαίνει φάρμακο και δηλητήριο ταυτόχρονα. Η αξία της λέξης Φάρμακον στον Όμηρο είναι τεράστια. Κι αυτό γιατί στον ομηρικό κόσμο, οι ήρωες δεν αρρωσταίνουν ποτέ. Ζουν

ή πεθαίνουν.

Το φάρμακο στην αρχαία Ελλάδα

Σύμφωνα με τις αρχές της Εθνοφαρμακολογίας η ανακάλυψη φαρμάκων από τον άνθρωπο, αποτελεί ιδιαίτερο διακριτό του χαρακτηριστικό (3,4) που προηγήθηκε ακόμα και από την ανακάλυψη της φωτιάς ή του τροχού (5,6). Κι αυτό γιατί οι πρωτόγονοι άνθρωποι είχαν την τάση να χαϊδεύουν την άγνωστη γη για να την εξευμενίσουν. Ήταν λογικό επομένως κάποια από τα φυτά με τα οποία έρχονταν σε επαφή να αποδειχτούν σωτήρια για τη ζωή τους, και γρήγορα διδάχτηκαν εμπειρικά την ποσότητα που χρειάζονταν για να σωθούν αντί να δηλητηριαστούν. Το γεγονός ότι κάποια φυτά ενώ ήταν δηλητηριώδη μπορούσαν να σώσουν ζωές, έκανε τον Όμηρο να πρωτοεμφανίσει στην ανθρωπότητα τη λέξη Φάρμακον (7). Η σημασία της λέξης αυτής των Ομηρικών επών σημαίνει φάρμακο και δηλητήριο ταυτόχρονα. Η αξία της λέξης Φάρμακον στον Όμηρο είναι τεράστια. Κι αυτό γιατί στον ομηρικό κόσμο, οι ήρωες δεν αρρωσταίνουν ποτέ. Ζουν ή πεθαίνουν. Εάν λαβωθούν σε μάχη, κάποιος θεός φροντίζει για να μην πεθάνουν. Αυτός ο θεός όμως δεν κάνει ιατρική. Κάνει θαύματα. Μέσα σε αυτόν τον κόσμο λοιπόν ο Όμηρος επέλεξε τον Οδυσσέα να χορηγήσει αντίδοτο στους συντρόφους του που είχαν κυριευτεί από τις παρενέργειες που είχε το φάρμακο που τους έδωσε η Κίρκη για να λησμονήσουν την πατρίδα τους (8). Η αναφορά λοιπόν της σχέσης φαρμάκου-δηλητηρίου και δηλητηρίου- αντιδότου, από τον Όμηρο, πυροδότησε την αρχή του τέλους του ελέγχου των θεραπειών από το ιερατείο της εποχής.

Η αρχαία Ελλάδα δεν είχε ποτέ στενά οργανωμένα ιερατεία με βάση τη μορφή και τη δομή που σήμερα εννοούμε. Έτσι, οι Έλληνες ιατροί της αρχαιότητας, χωρίς ποτέ να παρεκτοπίσουν την έννοια του θείου (απόδειξη είναι ότι ορκίζονταν στον θεό Ασκληπιό), παρεκτόπισαν τη μεταφυσική προσέγγιση στην ασθένεια θεμελιώνοντας έτσι τις βάσεις της σύγχρονης Ιατρικής. Για την ιστορία της αρχαίας Ελληνικής ιατρικής κυρίαρχη θέση έχουν αναμφισβήτητα ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός, ενώ η Φαρμακευτική επιστήμη που δεν είχε ακόμη αποχωριστεί από την Ιατρική μνημονεύει το Θεόφραστο και το Διοσκουρίδη (9). Έτσι, η αρχαία Ελλάδα κληροδότησε τον Ελληνικό πληθυσμό (10,11,16,17,18) με:

• Την αποδοχή σε γενικές γραμμές του επαγγέλματος της ιατρικής γενικά, και των ιατρών ειδικά.
• Τη συνειδητή χρήση φαρμάκων για την αντιμετώπιση των ασθενειών από τους ιατρούς και τη συνειδητή συμμόρφωση των ασθενών στις οδηγίες χρήσης των φαρμάκων
• Τον περιορισμό της μεταφυσικότητας και την εισαγωγή των θεμελίων για αυτό που ορίζεται στη σημερινή βιβλιογραφία ως evidence based medicine & evidence based pharmacy.
• Την ίδρυση των ασκληπιείων που αποτελούν τον μακρινό πρόδρομο των νοσοκομείων, όπου όμως είναι αμφίβολο εάν οι ασθενείς είχαν ταξική ισότητα ως προς την πρόσβαση σε αυτά.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

3. Nina Etkin: Anthropological methods in Ethnopharmacology. Journal of Ethnopharmacology, 38 (1993) 93-104, Elsevier publications

4. Μανώλης Μιτάκης: Ο ρόλος της Εθνοφαρμακολογίας στην ανακάλυψη νέων φαρμάκων. Πρακτικά ημερίδας Ελληνικής Εταιρείας Εθνοφαρμακολογίας, Πήλιο, Ιούνιος 2005. http//www.iama.gr/ethno

5. Michael Heinrich: Ethnopharmazie. Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft mbH, Sttutgart 2000

6. Prof. Pierre Pottier, Pharm.D.: Το μαγαζάκι του καλού Θεού. Οι υπέροχοι θεραπευτικοί θησαυροί που κρύβουν μέσα τους τα φυτά και τα ζώα. Εκδ. Ψύχαλος 2002
7. Mirko Grmek: Οι ασθένειες στην αυγή του δυτικού πολιτισμού. Εκδ. Χατζηνικολή, 1983

8. Ομήρου Οδύσσεια. Κεφάλαιο Κ. Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης 2003

9. Β.& Ρ. Σπανδαγού, Δ. Τραυλού: Οι Ιατροί και οι φαρμακολόγοι της αρχαίας Ελλάδας. Εκδ. Αίθρα

[Από το σύγγραμμα: Μιτάκης Μανώλης: Το Φάρμακο στην Ορθοδοξία - Από τη γέννηση του νοσοκομείου στο Βυζάντιο ως τη γέννηση της Ντόλλυ]

Από την ιστοσελίδα του κ. Άγγελου Σακκέτου